Potrzeby psychiczne dziecka w wieku młodszoszkolnym

Rodzina jest pierwszą, podstawową komórką społeczną, naturalnym środowiskiem dziecka, w którym powinny być zaspokajane jego potrzeby. Jest to warunek niezbędny do tego, aby proces wychowywania przebiegał prawidłowo.

Omawiając znaczenie potrzeb dla rozwoju psychicznego i społecznego dziecka, chciałabym ukazać je w kontekście teoretycznym i praktycznym. Obserwacja funkcjonowania dzieci w środowisku szkolnym pozwala mi bowiem na stwierdzenie, że współcześni rodzice kładą szczególny nacisk na zaspokajanie w pierwszym rzędzie potrzeb materialnych swoich dzieci. Wielu z nich uważa, iż zapewniając dziecku odpowiednie wyżywienie, ubranie, kupując zabawki, często luksusowe - wypełniają w zupełności swą rodzicielską funkcję. Zapominają jednakże o tym, że najważniejszą funkcją jest zaspokajanie potrzeb psychicznych, takich jak: potrzeby miłości, bezpieczeństwa, bezwarunkowej akceptacji, potrzeby szacunku i uznania, potrzeby aktywności, samodzielności i samorealizacji.

Rodzice muszą być świadomi tego, że niezaspokajanie wymienionych potrzeb przyczynia się do powstawania różnego rodzaju zaburzeń w zachowaniu dzieci. Jesteśmy świadkami wielu zachowań agresywnych wśród dzieci z najmłodszych klas, zachowań biernych czy świadczących o niedostosowaniu społecznym. Nie należy przy tym lekceważyć potrzeb materialnych i biologicznych, które są równie ważne dla prawidłowego rozwoju dziecka. Badania przeprowadzane przez naukowców na grupie 1000 matek i ojców dowiodły - co jest niepokojącym faktem - że bardzo wysoki procent rodziców wykazuje tylko częściową lub niedostateczną znajomość potrzeb dziecka.
 

Stopień zaspokajania potrzeb materialnych i biologicznych dziecka uzależniony jest wprawdzie od pozycji ekonomicznej rodziny, ale niezależnie od trudnej sytuacji materialnej i mieszkaniowej, rodzice nie mogą zaniedbywać swoje dzieci. Czasem wychowawca zauważa, że dziecko notorycznie nie przynosi do szkoły drugiego śniadania i często prosi o kanapkę, bo jest głodne. Zaniedbywanie tak podstawowej potrzeby biologicznej dziecka, jak potrzeba racjonalnego odżywiania się, świadczy o braku zainteresowania rodziców jego zdrowiem, a także źle świadczy o warunkach opieki rodzicielskiej. U dzieci, których rodzice nie przywiązują wagi do zaspokajania ich potrzeb, rodzi się poczucie zagrożenia, niepewności i ogólnego braku bezpieczeństwa. Taka sytuacja często skłania dzieci do szukania poza domem rodzinnym tego, czego nie zapewnia im rodzina. W przypadku, kiedy rodzice nie zapewniają dostatecznej ilości pożywienia, ubrania i odpoczynku, nie kontrolują zachowania zachowania swoich dzieci, starają się one potrzeby te zaspokoić w inny sposób, na przykład wchodząc w konflikt z normami społecznymi, obyczajowymi, a nawet prawnymi. Negatywne formy zachowania przejawiają się w wymuszaniu pod groźbą, w zabieraniu siłą cudzych rzeczy oraz w drobnych kradzieżach przyborów szkolnych, kanapek czy zabawek. Tego typu zachowania są przejawem nieprzystosowania społecznego.
 

Równie niekorzystne, z punktu widzenia prawidłowego rozwoju społecznego dziecka, jest przesadne zaspokajanie jego potrzeb materialnych, przejawiające się m. in. w uleganiu wszelkim jego zachciankom, prośbom i życzeniom. Dzieci z tych rodzin charakteryzuje zbytnia pewność siebie i egoizm, często odbierane są przez rówieśników jako zarozumiałe i niekoleżeńskie. Zdarza się, iż ulegli rodzice, spełniający wszystkie prośby swoich dzieci, zaniedbują ich podstawowe potrzeby psychiczne, co rzutuje na rozwój społeczny. Wysokie dochody rodziców, drogie prezenty dla dzieci często wiążą się z dodatkową pracą zarobkową, "pogonią" za pieniądzem, co pociąga za sobą brak czasu na życie domowe, zubaża sferę emocjonalną we wspólnocie rodzinnej.
 

Kosztowne zabawki i inne prezenty rzeczowe mają rekompensować dziecku brak kontaktu uczuciowego z rodzicami. W rzeczywistości nie zapewniają jednak dziecku warunków sprzyjających prawidłowemu rozwojowi społecznemu.
 

Znajomość potrzeb psychicznych dziecka i świadomość ich znaczenia w jego rozwoju warunkuje w istotnym stopniu poziom ich zaspokajania. Można go określić, obserwując, ile czasu rodzice poświęcają dziecku na indywidualne kontakty z nim (rozmowy, zabawy, wycieczki), czy interesują się nauką szkolną i zachowaniem dziecka, czy pomagają mu w odrabianiu lekcji, kontrolują zeszyty i kontaktują się z nauczycielem, czy interesują się, gdzie i z kim dziecko przebywa poza szkołą, pomagają mu w rozwiązywaniu problemów.
 

W tym miejscu celowe wydaje się omówienie niektórych, najważniejszych potrzeb psychicznych. Mam nadzieję, że poznanie ich przez rodziców przyczyni się do większego stopnia ich zaspokajania.
 

Pierwszą potrzebą psychiczną, którą zaspokaja przede wszystkim matka jest potrzeba bezpieczeństwa. Tuż po narodzinach przytula noworodka do siebie, aby poczuło jej bliskość, było bezpieczne. W dalszych latach potrzeba ta zaspokajana jest przez rodziców wtedy, gdy w domu panuje pogodna i serdeczna atmosfera, dziecko zwracając się ze swoimi problemami jest wysłuchiwane, a w razie niepowodzenia nie słyszy słów, które sprawiają, że traci poczucie bezpieczeństwa, na przykład: "Zawiodłeś mnie, już cię nie kocham". Można wyrazić swoje niezadowolenie z czynu dziecka, ale nie można karać jego samego, gdyż powinno się akceptować dziecko takim, jakie ono jest i potwierdzać, że jest kochane mimo wszystko.
 

Atmosfera niekorzystna wychowawczo przejawiająca się w kłótniach, awanturach, a nawet w rękoczynach, powoduje powstawanie lęków u dzieci, niezaspokojenie potrzeby psychicznej. Równie stresujące dla dziecka są nadmierne wymagania rodziców dotyczące na przykład jego ocen w szkole, bez względu na faktyczne możliwości dziecka. Rodzice chcąc zaspokoić własne ambicje, wymagają aby syn czy córka byli zawsze najlepsi w każdej dziedzinie. Jeśli dziecko nie może sprostać tym wymaganiom, wówczas rodzice gniewają się na niego, wyrażają swoją dezaprobatę. Dziecko wracając ze szkoły do domu nie czuje się bezpieczne, wiedząc że zawiodło oczekiwania rodziców. W tym wypadku niezaspokojona jest też potrzeba miłości rodzicielskiej, gdyż dziecko czuje się wtedy mniej kochane i mniej akceptowane. Ważna potrzebą dla dziecka jest potrzeba szacunku i uznania, którą powinni zaspokajać rodzice i nauczyciele. Wielu dorosłych traktuje dziecko nie tak, jak traktuje się dojrzałego człowieka, ale w sposób lekceważący, poniżający jego godność. Rodzice wymagają szacunku dla siebie, ale czy zaspokajają tę potrzebę używając epitetów: "ty gnojku, bachorze"? Dziecko czuje się upokorzone, płacze, czując się kimś gorszym i pokrzywdzonym, bo nie może tym samym odpowiedzieć swojemu rodzicowi. Często jednak identyfikuje się z rodzicami i naśladuje ich w kontaktach z rówieśnikami, kiedy może używać podobnych wyzwisk w stosunku do kolegów.
 

Każdy dorosły lubi być chwalony, podziwiany i akceptowany przez otoczenie. Podobnie jest z dzieckiem, które oczekuje uznania swoich bliskich, aprobaty dla tego co robi. Dziecko chce wiedzieć, że rodzice dumni są z jego osiągnięć, a nie słuchać uwag typu "stać cię na więcej". Niezaspokajanie potrzeby uznania przez rodziców sprawia, ze dziecko będzie szukało tego uznania poza domem, zachowując się tak, aby spodobać się kolegom (na przykład - udowodni kolegom, że wybije szybę na najwyższym piętrze). W oczach rodziców niewielki wysiłek, udział w jakimś konkursie (ale bez sukcesu) nie wart jest uwagi, a jednak dziecko odczuwa potrzebę, aby ten wysiłek był dostrzeżony, co motywować go będzie do dalszej pracy.
 

Często dorośli uważają, że dziecko grzeczne to takie, które jest spokojne, bawi się godzinami w swoim pokoju i nie przeszkadza rodzicom. Porządek w domu i ich spokój, są często ważniejsze niż potrzeba aktywności dziecka. Zapominają o tym, iż każde zdrowe, normalnie rozwijające się dziecko w wieku młodszoszkolnym cechuje aktywność, ruchliwość, chęć działania. Dzieci bardzo lubią, gdy rodzice zapraszają je do wspólnych zajęć domowych nie ograniczając się do poleceń typu: "wyrzuć śmieci", co jest najczęściej praktykowane. Dzieci chcą być potrzebne, ważne, chcą uczestniczyć w porządkach, chcą biegać i grac w piłkę nie tylko z kolegami, ale czasem też z tatą.
 

Niezaspokajanie potrzeby aktywności przez rodziców sprawia, że dziecko jest w domu spokojne, wyciszone, a upust swojej aktywności daje poza domem i w szkole, często w sposób niekontrolowany i niewłaściwy.
 

Zbytnia nadopiekuńczość rodziców sprawia, iż niezaspokojona jest potrzeba samodzielności dziecka. O ile samodzielność ta jest ograniczona w stosunku do małego dziecka, którego nie można samego posłać do sklepu czy pozwolić mu na zabawę z rówieśnikami bez opieki, o tyle uczniowi pierwszej, drugiej czy trzeciej klasy należy okazać zaufanie, pozwalając mu samodzielnie decydować o tym, jaką bluzkę założy lub jak chce spędzić czas wolny od zajęć. Jeżeli rodzice rozmawiają z dzieckiem, dyskutują z nim, wówczas nie będzie dochodziło do konfliktów na tym tle. Czasem można zaobserwować w szkole, jak mama lub babcia zawiązują dziesięciolatkowi sznurowadła, niosą za nim teczkę, a potem odrabiają za niego lekcje. Dziecko niesamodzielne, ograniczane przez dorosłych i wyręczane często staje się obiektem drwin rówieśników, jest niezdecydowane w różnych sytuacjach, nieśmiałe, czasem odrzucane i izolowane przez grupę. Rodzice uważają, że zrobią coś lepiej niż dziecko, szybciej i sprawniej, nie zastanawiając się, iż przez niezaspokajanie potrzeby samodzielności robią dziecku krzywdę, które staje się "ofiarą" i "maminsynkiem".
 

W miarę osiągania coraz większej możliwości rozumienia otaczającego świata, a co za tym idzie - bogacenia się doświadczenia indywidualnego, ujawniają się coraz bardziej różnorodne potrzeby dziecka, jak np. poznawcze, kontaktu społecznego, sukcesu i przynależności do grupy. Dziecko przekraczając próg szkoły staje coraz częściej przed sytuacjami nowymi, co doprowadza do powstawania i rozwoju nowych potrzeb. Dążność do ich zaspokajania jest jednym z ważniejszych wyznaczników rozwoju osobowości. Pełne zaspokojenie tych potrzeb uzależnione jest od zaspokojenia potrzeb podstawowych, takich jak potrzeby biologiczne, potrzeby bezpieczeństwa i miłości oraz uwarunkowane jest sytuacją, w jakiej dziecko wzrasta.
 

Na zakończenie kilka refleksji dotyczących zaspokajania potrzeb psychicznych dzieci przez rodziców.

• Jeżeli dziecko doświadcza krytycyzmu, uczy się potępiania innych.
• Jeżeli dziecko doświadcza wrogości, uczy się walczyć z innymi.
• Jeżeli dziecko doświadcza zawstydzenia, uczy się poczucia winy.
• Jeżeli dziecko doświadcza pochwał, uczy się doceniania innych.
• Jeżeli dziecko doświadcza akceptacji, uczy się znajdować miłość wokół siebie i akceptować innych.

Bibliografia

1. Cudak H.: Szkice z badań nad rodziną. WSP Kielce 1995.
2. Gordon T.: Wychowywanie bez porażek. PWN Warszawa 1961.
3. Filipczuk H.: Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży. CRZZ Warszawa 1980.
4. Wyczewski L.: Rodzina w okresie transformacji systemowej w Polsce. "Polityka Społeczna" 1993, nr 2.
5. Zimmowska M.: Patologia rodziny. (w:) Zagadnienia patologii społecznej, red. A. Podgórecki, PWN Warszawa 1976.