Rodzina jest pierwszą, podstawową komórką społeczną, naturalnym środowiskiem dziecka, w którym powinny być zaspokajane jego potrzeby. Jest to warunek niezbędny do tego, aby proces wychowywania przebiegał prawidłowo.

Omawiając znaczenie potrzeb dla rozwoju psychicznego i społecznego dziecka, chciałabym ukazać je w kontekście teoretycznym i praktycznym. Obserwacja funkcjonowania dzieci w środowisku szkolnym pozwala mi bowiem na stwierdzenie, że współcześni rodzice kładą szczególny nacisk na zaspokajanie w pierwszym rzędzie potrzeb materialnych swoich dzieci. Wielu z nich uważa, iż zapewniając dziecku odpowiednie wyżywienie, ubranie, kupując zabawki, często luksusowe - wypełniają w zupełności swą rodzicielską funkcję. Zapominają jednakże o tym, że najważniejszą funkcją jest zaspokajanie potrzeb psychicznych, takich jak: potrzeby miłości, bezpieczeństwa, bezwarunkowej akceptacji, potrzeby szacunku i uznania, potrzeby aktywności, samodzielności i samorealizacji.

Rodzice znają ustawę o ochronie dóbr osobistych, zgodnie z którą mogą mieć pretensje o wyrażanie nieudokumentowanych opinii na temat cech wewnętrznych dzieci. Członkowie rad pedagogicznych, którzy uczestniczą w prowadzonych przeze mnie szkoleniach słyszą pogróżki od rodziców zdenerwowanych podejrzeniami sformułowanymi pod adresem swoich pociech. Właśnie - "podejrzenia" - już samo określenie budzi chęć obrony.
Nauczycielki pytają mnie wprost: jak powiedzieć matce, że dziecko ma prawdopodobnie zespół ADHD? Jak przekonać do wykonania specjalistycznych badań? Żyjemy w Polsce. Ludzie boją się napiętnowania. Wolą udawać, że wszystko jest w granicach normy, a o niepowodzenia szkolne obwiniać różne osoby i warunki pracy szkoły. Okazują postawę zgodną ze stereotypowymi wyznacznikami pozycji szanowanych obywateli, którą można parafrazować tak: "Jesteśmy porządną rodziną, u nas nikt się po prawnikach ani psychologach nie włóczył!"

Dzisiaj przedstawię praktyczną wiedzę potrzebną do poinformowania kolegów z klasy o ich nadpobudliwym koledze czy koleżance. W najbliższych artykułach zajmę się budowaniem współpracy z rodzicami innych dzieci w klasie oraz podtrzymaniem właściwej postawy kolegów.

Dziecko z zespołem ADHD potrzebuje być podmiotem, a nie jedynie przedmiotem oddziaływań innych ludzi. Mówi się o nim, że "lubi rządzić". Przypomina mi się cytat z "Pluskwy": "-Jak tu rządzić, kiedy błądzą!". Współczesna sztuka zarządzania radzi sobie z tą trudnością zgodnie z zasadami demokracji. Posługuje się ona kontraktem. Jest to praktyczne narzędzie, które pozwala świadomie określić role tak, aby każdy kierował swoimi zadaniami w kierunku realizacji wspólnego celu.

W poprzednim artykule zaproponowałam Państwu wprowadzenie trójstronnego kontraktu między młodym biznesmenem, czyli uczniem nadpobudliwym a przedstawicielem jego szkoły i jego rodziny. Obserwuję zmiany w zachowaniu kilku uczniów gimnazjum w Warszawie i jednego w mieście na północy Polski. W ciągu pierwszych dwóch tygodni stosowania wynegocjowanego kontraktu strony odczuwają zmiany w postawach wobec problemów związanych z nauką szkolną. Strony czują się uwalniane od nadużyć emocjonalnych spowodowanych wzajemnym obwinianiem się. Zapętlenie obwiniania spowodowane jest bowiem w znacznej mierze niedookreśleniem ról i zadań z nich wypływających. Wszystkim stronom kontraktu bardzo potrzebne jest właśnie "odbarczenie" od poczucia winy. Mogą współpracować bez obciążeń. Szybko pojawiają się pierwsze, uskrzydlające sukcesy. Okupione są dużym wysiłkiem wszystkich. Zdarza się, że dalszy scenariusz rozwija się w dwóch kierunkach: (...)

Dziecko z zespołem nadpobudliwości z zaburzeniem uwagi ma niskie poczucie własnej wartości, ponieważ nie jest w stanie sprostać wymaganiom ze strony szkoły i domu. Częste porażki zniechęcają każdego do podjęcia kolejnego wysiłku. Dotyczy to także rodziców i nauczycieli. Sukcesy - choćby nieliczne - stanowią trampolinę dla wytęsknionych osiągnięć. Wzmacniają podopiecznych i ich opiekunów. Umiejętne posługiwanie się sukcesem wymaga poznania jego natury. Jest to nietrudne od strony poznawczej, bowiem wynika z właściwości zespołu ADHD i ADD.

ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder), czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzenia koncentracji uwagi oraz ADD - mają podłoże genetyczne i dotyczą ok. 2% dzieci i młodzieży.
W Polsce są uznane jako jednostka chorobowa, jednak niewiele z tego wynika dla praktyki. Większość dzieci dotkniętych ADHD i ADD nie jest prawidłowo diagnozowana. Szczególne trudności w rozpoznaniu sprawia ADD - zaburzenia koncentracji uwagi bez nadruchliwości. Postać ta jest rzadsza i występuje częściej u dziewczynek.

Dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzenia koncentracji uwagi nazywanym z angielska (ADHD - Attention Deficyt Hiperactivity Disorder) nie potrafią odraczać reakcji ani hamować swojego zachowania. Dzieje się tak z powodu nieprawidłowej przemiany neuroprzekaźników w mózgu, zwłaszcza dopaminy. Dziecko nie potrafi działać planowo, realizować celu, tylko reaguje na doraźne bodźce. Nie jest nawet w stanie selekcjonować napływających bodźców według ich ważności. Reaguje na ten, który jest w danej chwili najsilniejszy.

Wychowanie dziecka nadpobudliwego psychoruchowo wymaga określenia i stosowania jasnych zasad postępowania. Przedstawiamy uczniom zasady po to, aby były stosowane. Mamy szansę osiągnąć ten cel, jeśli przekonamy dzieci do dwóch tez:

1. zasady wspólne dla wszystkich warto stosować. Dzięki nim dochodzimy do wyników swojej pracy mniejszym kosztem i jest nam łatwiej lubić się nawzajem, współpracować ze sobą.
2. łamanie reguł pociąga za sobą rzeczywiste konsekwencje.

Dla dziecka nadpobudliwego psychoruchowo (zespół ADHD), równie ważny jak treść wypowiedzi jest jej ton emocjonalny. Mówimy w sposób ciepły i ze spokojem wynikającym z pewności swojej mocy. Staramy się przedstawić obowiązujące reguły jako narzędzie współpracy w społeczności klasowej, dzięki któremu jest nam łatwiej i przyjemniej osiągać sukcesy. Stwarzamy atmosferę ochoty do działania. Jest to niezwykle ważne, zwłaszcza dla dziecka, które kieruje się impulsem.

Zależy nam, żeby dziecko nauczyło się odróżniania dobrych od złych skutków swojego działania. Określiliśmy jasne reguły postępowania i konsekwentnie stosujemy ustalone sankcje. Tymczasem dziecko nadpobudliwe nadal niewiele sobie robi z naszych pogróżek i kar, ponieważ:

1. Stara się zwrócić na siebie uwagę za wszelka cenę, a nauczyło się, że na nagrody nie ma co liczyć. Woli zatem karę od obojętności.
2. Stosowanie sankcji coraz bardziej dotkliwych prowadzi do granicy fizycznej niemożliwości, o czym dziecko doskonale wie. "- I co mi zrobicie? Zabijecie mnie?"
3. Nasze rzeczywiste intencje nie są czytelne dla dziecka.

Dziecko nadpobudliwe psychoruchowo z deficytem uwagi doświadcza w szkole tyle porażek, że traci nadzieję na uznanie i nagrody. Tymczasem bardzo zależy mu na byciu zauważonym. Wymusi na nas konieczność zajmowania się jego osobą. Przecierpi wiele aby ten cel osiągnąć. Upokorzone, z niską samooceną wybierze choćby kary nad obojętność, będą one pełniły zastępczą funkcję nagród. Doprowadzi to do klęski pedagogicznej i złamania artykułu 29 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych mówiącego, że nauka dziecka będzie ukierunkowana na:

1. rozwijanie w jak najpełniejszym zakresie osobowości, talentów oraz zdolności umysłowych... dziecka,
2. rozwijanie w dziecku szacunku dla praw człowieka...,
3. przygotowanie dziecka do odpowiedzialnego życia w wolnym społeczeństwie, w duchu zrozumienia, pokoju, tolerancji, równości płci...